Nöbetçi Eczaneler
Karamanlılar ile Afrika arasındaki bağ, hem Orta Çağ’daki göç yolları hem de özellikle 18. ve 19. yüzyıllarda Libya merkezli olarak kurulan Karamanlı Hanedanı sayesinde tarihsel bir gerçeklik kazanmıştır.
1. Libya’da Karamanlı Hanedanı (1711–1835)
Karaman kökenli Ahmed Paşa tarafından Trablusgarp’ta (Libya) kurulan Karamanlı Hanedanı, Osmanlı Devleti’ne bağlı olmakla birlikte iç işlerinde tamamen bağımsız bir yönetime sahipti. Bu dönem, Karaman adının Afrika’da en güçlü olduğu dönem olarak kabul edilir.
Donanma Gücü:
Karamanlılar, Akdeniz’in en güçlü korsan filolarından birine sahipti. ABD, İngiltere ve Fransa gibi devletlerden “deniz vergisi” alacak kadar ileri gitmişlerdir.
ABD ile İlk Savaş:
ABD tarihinin kendi toprakları dışındaki ilk savaşı olan Trablus Savaşı, Karamanlı Yusuf Paşa’nın Amerikan gemilerine el koyması üzerine başlamıştır.
Karamanlı Yusuf Paşa döneminde Trablusgarp’ta çeşitli karışıklıklar ve isyanlar yaşanmıştır. Yusuf Paşa, şehir surlarını tamir ettirmiştir. Trablusgarp, Tunus ve Cezayir’e bağlı korsanlar, Akdeniz’de Amerika Birleşik Devletleri’ne ait gemilere saldırmış ve bu gemilerin mürettebatını esir almıştır.
1801 yılında Karamanlı Yusuf Paşa, ABD Başkanı Thomas Jefferson’dan 225.000 dolar haraç talep etmiştir. Jefferson, Amerikalı ticaret filosunu koruyabilecek yeni kurulan ABD Donanması’nın gücüne güvendiği için bu talebi reddetmiştir. Bunun üzerine ABD, 1801 yılında Cezayir, Tunus ve Trablusgarp kıyılarına donanma göndererek saldırılarda bulunmuştur.
ABD, Karamanlı Hamit’i vali yapmayı denemiş ancak bu girişim başarısız olmuştur. Garp Ocakları (Cezayir, Tunus ve Trablusgarp) ile Amerika Birleşik Devletleri arasında yaşanan Birinci Berberi Savaşı, 10 Haziran 1805’te imzalanan antlaşma ile sona ermiştir.
2. Sahra Altı Afrika ve Nijer Hattına Nüfuz
“Nijer Nehri çevresi” ile Karamanlı Hanedanı’nın faaliyetleri arasında güçlü bir bağ bulunmaktadır.
Ticaret Yolları:
Karamanlılar, Fizan (Güney Libya) üzerinden Borno Sultanlığı (bugünkü Nijerya ve Çad civarı) ile sıkı ilişkiler kurmuşlardır. Sahra ticaretini (altın, fildişi ve değerli madenler) büyük ölçüde kontrol altına almışlardır.
Askerî Seferler:
Karamanlı orduları Sahra Çölü’nü aşarak Çad Gölü havzasına kadar ilerlemiş ve buradaki kabileler üzerinde otorite kurmuştur. Bu durum, yerel efsanelerde Karamanlıların “kuzeyden gelen savaşçılar” olarak anılmasına neden olmuştur.
3. “Kuloğlu” Topluluğu: Afrika’daki Türk Mirası
Karamanlılar ve bölgeye gönderilen Türk askerleri, yerel halkla evlenerek “Kuloğlu” adı verilen yeni bir toplumsal sınıf oluşturmuştur. Günümüzde hâlâ Libya, Tunus ve Cezayir’de kendisini Karamanlı veya Türk kökenli olarak tanımlayan aileler bulunmaktadır.
4. Libya’nın İlk Başbakanı Bir Karamanlıdır
Sadullah Koloğlu (d. 1884, Bingazi – ö. 28 Mayıs 1952, Bingazi), Karaman kökenli bir ailede doğmuş; bürokrat, devlet adamı, kaymakam ve vali olarak görev yapmış; Libya’nın ilk başbakanı ve eski sağlık bakanıdır. Türkiye’de çeşitli illerde kaymakamlık ve valilik görevlerinde bulunmuş, 1940–1941 yılları arasında Bingöl Valiliği yapmıştır. “Arap Kaymakam” lakabıyla tanınan Koloğlu, Libya’nın kuruluş yılı olan 1949’da ülke yönetiminde önemli bir rol üstlenmiştir.
Sadullah Koloğlu’nun babası yağ ticaretiyle uğraşan Hacı Mebruk Efendi, annesi ise Girit’ten Bingazi’ye sığınan Zeynep Hanım’dır. Koloğlu, Derne’de eğitim gördükten sonra İstanbul’daki Aşiret Mektebi ve Mekteb-i Mülkiye’yi bitirmiştir. Osmanlı yönetiminde çeşitli Anadolu ilçelerinde kaymakamlık yapmış, ardından Bingöl ve Hakkâri valiliklerinde bulunmuştur.
Libya’nın bağımsızlık sürecinde İngiliz etkisine karşı yerel halkın çıkarlarını savunmuş; sağlık bakanlığı ve başbakanlık görevlerini üstlenmiştir. Kral İdris döneminde, İngilizler ile yerel otoriteler arasındaki çekişmelerde halktan yana bir tutum sergilemiştir. Libya’nın ilk başbakanı olarak devletin temel yapılanmasında öncü rol oynamıştır. Libya Meclisi’nde senatörlük yapmış; 1952 yılında hastalığı nedeniyle vefat etmiş ve cenazesi Libya’da toprağa verilmiştir.
Sadullah Koloğlu; Arapça, Farsça ve Fransızcayı çok iyi derecede bilen, görev yaptığı bölgelerde tarımsal kalkınma ve bölgesel gelişim için çeşitli projeler üreten bir bürokrattır. Oğlu, tarihçi-yazar Orhan Koloğlu, babasının hayatını Arap Kaymakam adlı eserinde kaleme almıştır.
Bu tarihsel veriler ışığında, Karamanlıların yalnızca Anadolu’da değil, Afrika’nın derinliklerinde de güçlü bir devlet kurma geleneği ve askerî disiplin anlayışı bıraktığını söylemek mümkündür.
YORUMLAR